Waarom verschilt de waterhardheid per regio?

Het kraanwater in Middelburg is soms meer dan drie keer zo hard als het water in Rotterdam. Toch liggen die twee steden op minder dan honderd kilometer van elkaar. Dat grote verschil heeft alles te maken met de ondergrond, de waterwinning en de verwerkingsmethodes van de waterbedrijven. Wie begrijpt hoe waterhardheid ontstaat, snapt ook waarom het per regio zo sterk varieert.

Wat maakt water hard?

Waterhardheid is de maatstaf voor de hoeveelheid opgeloste calcium- en magnesiumionen in water. Die mineralen komen van nature in de aardkorst voor, met name in kalkrijke gesteenten als kalksteen, krijt en dolomiet. Als regenwater de bodem inzijgt, lost het langzaam mineralen op uit de lagen die het passeert. Hoe kalkriker de bodem en hoe langer het water onderweg is, hoe meer calcium en magnesium het oppikt en hoe harder het water uiteindelijk wordt.

De hardheid wordt uitgedrukt in graden dH (Duitse hardheidsgraad). Water met minder dan 7 dH is zacht, water met meer dan 14 dH is hard. In Nederland variëren de waarden van ongeveer 4 dH aan de Hollandse kust tot meer dan 15 dH in sommige Zeeuwse en Brabantse gemeenten.

De rol van de Nederlandse geologie

Nederland heeft een bijzonder gevarieerde ondergrond, gevormd door miljoenen jaren van zee, rivieren, gletsjers en windafzettingen. Die afwisselende geschiedenis heeft geleid tot een bodem die per regio sterk verschilt in mineralensamenstelling.

Kalkrijke lagen in het zuiden en oosten

In Zuid-Nederland, Zeeland, Noord-Brabant en Limburg liggen dikke pakketten van kalksteen en mergel uit het Krijt en het Tertiair. Het grondwater dat hier gewonnen wordt, heeft door de kalkrijke omgeving een hoge hardheid. In Limburg kan het grondwater door mergel- en kalksteenlagen diep in de aarde stromen, waardoor het extra veel calcium meeneemt. Dat verklaart de hoge waterhardheidscijfers in steden als Venlo, Roermond en Maastricht.

In Noord-Brabant liggen bovenop de kalklagen dekzanden uit de ijstijd. Grondwater dat door die zandlagen zijgt, bereikt uiteindelijk de kalkrijke ondergrond en wordt zo verrijkt met calcium. De combinatie van dekzand boven en kalksteen onder resulteert in middelhard tot hard water, dat vervolgens via de waterbedrijven bij huishoudens terechtkomt.

Morenegronden in het oosten

In het midden en oosten van Nederland, van de Veluwe tot de Achterhoek en Twente, liggen stuwwallen en morenes uit de Saale-ijstijd, zo'n 150.000 jaar geleden. De Scandinavische ijskap schoof gesteenten voor zich uit en achterliet een gevarieerde mix van zand, leem en kiezel. Het grondwater dat door deze gesteenten zijgt, bevat wisselende hoeveelheden calcium, waardoor de hardheid in de regio Oost-Nederland varieert van 8 tot 13 dH. Voor de exacte waarden in jouw gemeente, zie de gemeenteoverzichten.

Klei- en veengronden in het westen

Het westen van Nederland, met name Holland en het rivierengebied, bestaat voor een groot deel uit klei- en veenlagen die door de rivieren zijn afgezet. Veen en klei zijn relatief arm aan kalk. Bovendien is het grondwater in de diepe kustgebieden vaak brak of zout, waardoor waterbedrijven er liever geen gebruik van maken. In plaats daarvan putten ze uit oppervlaktewater of duinwater, dat van nature zachter is. Dat verklaart waarom Amsterdam, Rotterdam en Den Haag beduidend zacht water hebben.

Grondwater versus oppervlaktewater

De keuze voor de waterbron is misschien wel de grootste factor die de waterhardheid bepaalt. In Nederland zijn er drie hoofdbronnen: grondwater, oppervlaktewater en duinwater.

Grondwater: dieper is harder

Grondwater wordt gewonnen via putten die tot soms honderden meters diep reiken. Hoe dieper en hoe langer het water in de aarde heeft gezeten, hoe meer mineralen het heeft opgelost. Circa 64 procent van het Nederlandse drinkwater is afkomstig uit grondwater. In kalkrijke gebieden leidt dat automatisch tot harder water. In het noorden van Groningen, waar het grondwater door kalkrijke mariene afzettingen stroomt, is het water dan ook opvallend hard voor een noordelijke provincie.

Oppervlaktewater: zachter en variabeler

Oppervlaktewater uit rivieren als de Rijn, de Maas en het IJsselmeer heeft een kortere verblijftijd in de bodem en dus minder tijd om mineralen op te lossen. Het is in de regel zachter dan grondwater, maar ook variabeler: na hevige regenval daalt de hardheid soms tijdelijk omdat het water verdund wordt. Waterbedrijven die oppervlaktewater gebruiken, behandelen het uitgebreid voordat het de kraan bereikt. Dat zuiveringsproces verwijdert deels ook de kalk, wat bijdraagt aan een lagere eindwaarde.

Wie in een gebied woont waar de waterwinning op oppervlaktewater is gebaseerd, heeft dus doorgaans zachter water dan buren die afhankelijk zijn van grondwater. Zie ook het vergelijk op de pagina over het zachtste water van Nederland.

Duinwater: het zachtste drinkwater

Langs de Hollandse kust wordt al eeuwenlang duinwater gewonnen. Regenwater zijgt door de duinzanden, die arm zijn aan kalk, en verzamelt zich als een zoetwaterlens op de brakke bodemlagen. Waterbedrijven als Dunea (Den Haag en omstreken) en PWN (Noord-Holland) winnen dit relatief zachte water aan. Duinwater heeft doorgaans een hardheid tussen de 4 en 8 dH. Het vormt slechts een klein percentage van de totale drinkwaterproductie, maar zorgt wel voor het zachte karakter van het kraanwater in de kuststrook.

De invloed van waterbehandeling

Zelfs als de bron hard water oplevert, kan het eindproduct zachter zijn door de behandeling bij het waterbedrijf. Veel bedrijven passen ontharding toe als standaardstap in het zuiveringsproces, met name als ze grondwater uit kalkrijke gebieden gebruiken. Die centrale ontharding verlaagt de hardheid tot een streefwaarde, vaak ergens tussen 7 en 12 dH.

Niet alle bedrijven doen dit even ver: sommige halen het water terug tot 8 dH, andere laten het op 12 of 13 dH staan. Het resultaat is dat twee buursteden dezelfde bodemgesteldheid kunnen hebben, maar toch een ander getal op het waterkwaliteitsrapport tonen, puur omdat de ene gemeente bediend wordt door een bedrijf dat verder onthardt dan de andere. Wil je de exacte waarden vergelijken, dan biedt de overzichtspagina van waterbedrijven een handig startpunt.

Rivieren als grens tussen hard en zacht

Het is opvallend dat de grote rivieren Rijn en Maas fungeren als een soort grens tussen hardere en zachtere watergebieden. Ten noorden van de rivieren is de bodem overwegend kleiig en veenachtig, wat zachter water geeft. Ten zuiden van de rivieren beginnen de kalkrijkere zandgronden van Brabant. Wie van Utrecht naar Den Bosch trekt, steekt symbolisch een grens over tussen twee waterregio's met een merkbaar verschil in hardheid.

Klimaat en seizoenen: een kleinere rol

Grondwaterstanden wisselen met de seizoenen, en dat heeft een klein effect op de samenstelling van het water. In droge zomers kan het grondwaterpeil dalen, waardoor het water dat gewonnen wordt gemiddeld wat langer in de bodem heeft gezeten en dus iets harder kan zijn. In natte winters en lentes is er meer aanvoer van recent regenwater, dat nog niet veel mineralen heeft opgelost.

Dit seizoenseffect is in de praktijk klein: waterbedrijven egaliseren schommelingen door menging en behandeling. Maar het verklaart wel waarom de waterhardheid die op een rapport staat niet altijd overeenkomt met wat je in je teststrip meet op een willekeurig moment. Als je serieus wil meten, doe het dan op meerdere momenten. Meer over de meetmethodes lees je in het artikel over de gevolgen van harde waterwaarden.

Samenvatting: drie sleutelfactoren

De waterhardheid per regio wordt bepaald door drie samenhangende factoren:

1. De geologie: kalkrijke bodems (Zeeland, Brabant, Limburg) geven harder water dan veen- en kleigebieden (Holland, Friesland).
2. De waterbron: grondwater is doorgaans harder dan oppervlaktewater of duinwater, omdat het langer in de bodem heeft gezeten en meer mineralen heeft opgelost.
3. De behandeling: waterbedrijven kunnen de hardheid verlagen via centrale ontharding, maar doen dat in wisselende mate.

De combinatie van die drie factoren maakt Nederland tot een land met een opvallend grote variatie in waterhardheid. Van het zachte duinwater van Den Haag tot het harde grondwater van Zeeland zit soms het dubbele verschil. Dat vertaalt zich direct in hoeveel kalk je aantreft op je kraan, je ketel en je huid.

Veelgestelde vragen

Heeft de diepte van waterwinning invloed op de waterhardheid?

Ja, dat klopt. Hoe dieper het grondwater gewonnen wordt, hoe langer het in contact is geweest met de bodem en hoe meer mineralen het heeft opgelost. Diep grondwater is daardoor vaak harder dan water uit ondiepere lagen of uit oppervlaktewater.

Kan hetzelfde waterbedrijf in twee gemeenten verschillende hardheidswaarden leveren?

Ja, dat is mogelijk. Waterbedrijven hebben soms meerdere winlocaties en mengen water uit verschillende bronnen, afhankelijk van het deel van het leveringsgebied. Ook de afstand tot de centrale onthardingsinstallatie kan een rol spelen.

Verandert de waterhardheid in de toekomst door klimaatverandering?

Klimaatverandering kan de grondwaterstanden beeinvloeden door drogere zomers en veranderde neerslag. In principe kan dat leiden tot licht hardere waarden in droge periodes, maar waterbedrijven passen hun behandelprocessen aan om de kwaliteit stabiel te houden. Grote structurele veranderingen in de waterhardheid zijn op korte termijn niet te verwachten.

Veelgestelde vragen