Hard water en huidaandoeningen zoals eczeem

Veel mensen met eczeem of een droge, gevoelige huid merken dat hun klachten erger worden na het douchen. Een voor de hand liggende verklaring is de temperatuur van het water, maar dat is niet het volledige verhaal. De hardheid van het water, dus de hoeveelheid opgelost calcium en magnesium, speelt een eigen en significante rol bij het verergeren van huidklachten. In dit artikel lees je wat de wetenschap hierover zegt en wat je zelf kunt doen.

Wat is de link tussen hard water en huid?

Hard water bevat hoge concentraties calciumcarbonaat en magnesiumionen. Wanneer je je wast of doucht, komen die mineralen in contact met je huid. Op zichzelf zijn calcium en magnesium geen gevaarlijke stoffen, maar de interactie met zeep, shampoo en de huid zelf kan problematisch zijn.

De meeste zepen zijn gebaseerd op vetzuren. In hard water reageren die vetzuren met calcium- en magnesiumionen, waardoor er een onoplosbaar residu ontstaat dat ook wel kalkzeep of zeepschuim wordt genoemd. Dat residu spoelt moeilijk weg en blijft achter op je huid als een dun, onzichtbaar laagje. Dat laagje kan de porieen verstopt houden en de huid uitdrogen. Het verstoort bovendien de zogenaamde huidbarriere, de beschermende buitenste laag van de huid die vocht vasthoudt en irriterende stoffen buiten houdt.

Wetenschappelijk onderzoek: wat weten we?

Dermatologen en onderzoekers hebben de afgelopen jaren steeds meer aandacht besteed aan de relatie tussen waterhardheid en huidaandoeningen, met name atopisch eczeem, de meest voorkomende vorm van eczeem bij kinderen.

Geografische correlaties

Epidemiologisch onderzoek in het Verenigd Koninkrijk wees uit dat de prevalentie van atopisch eczeem bij kinderen significant hoger is in gebieden met hard water. Onderzoekers van de Universiteit van Nottingham publiceerden studies waaruit bleek dat kinderen die opgroeien in harde-watergebieden een grotere kans hebben op het ontwikkelen van eczeem dan kinderen in zachte-watergebieden. Hoewel dit correlatie aantoont en geen causaal bewijs, is de associatie sterk genoeg om serieus te nemen.

In Nederland is vergelijkbaar onderzoek minder uitgebreid uitgevoerd, maar de logica geldt evengoed: wie in een gebied woont waar de waterhardheid boven de 12 dH ligt, zoals in Zeeland of Noord-Brabant, staat dagelijks bloot aan hogere concentraties calciumionen tijdens het wassen. Bekijk voor jouw regio de gegevens op de gemeentepagina.

Laboratoriumonderzoek naar de huidbarriere

Naast de epidemiologische studies zijn er ook laboratoriumexperimenten uitgevoerd. Onderzoekers testten wat er gebeurt als huidcellen blootgesteld worden aan hard water vergeleken met zacht water. De bevindingen zijn consistent: hard water verhoogt de transepidermale waterverlies, dat wil zeggen dat de huid meer vocht verliest. Dat is een klassiek kenmerk van een aangetaste huidbarriere en precies het mechanisme dat een rol speelt bij het ontstaan en verergeren van eczeem.

Calcium en magnesium binden zich aan de lipiden in de buitenste huidlaag, de cornea. Die lipiden zijn essentieel voor de hydratatie van de huid en de bescherming tegen externe irritantia. Hoe meer die lipiden worden verstoord, hoe droger en kwetsbaarder de huid wordt.

Zeep als versterker van het effect

Interessant is dat het effect van hard water op de huid versterkt wordt door zeepgebruik. Zonder zeep is de schade beperkt, maar in combinatie met zeep of badproducten verergert het kalkzeepresidu de irritatie aanzienlijk. Dat verklaart waarom mensen die veel gebruikmaken van zeep, met name baby's en jonge kinderen die regelmatig worden gewassen, gevoeliger zijn voor de nadelige effecten van hard water. Bij mensen met een al gevoelige huid of een genetisch zwakkere huidbarriere, zoals bij atopisch eczeem het geval is, is de gevoeligheid nog groter.

Hard water en eczeem bij kinderen

Atopisch eczeem is de meest onderzochte huidaandoening in relatie tot waterhardheid. Het komt voor bij ongeveer 10 tot 20 procent van de kinderen in Nederland. De aandoening wordt veroorzaakt door een combinatie van genetische aanleg en omgevingsfactoren, en de kwaliteit van het kraanwater is een van de omgevingsfactoren waarop je zelf invloed kunt uitoefenen.

Kinderdermatologie-richtlijnen bevelen aan om bij kinderen met eczeem te wassen met lauw water en zo min mogelijk zeep te gebruiken. Maar over de rol van de waterhardheid wordt in de meeste Nederlandse richtlijnen nog weinig gezegd. Toch is het advies van veel dermatologen in de praktijk: als je kind last heeft van eczeem en je woont in een harde-waterregio, dan kan het zinvol zijn om de waterhardheid te verminderen. Dat kan via een waterontharder of via een douchefilter dat kalk uit het water haalt.

Droge huid, psoriasis en andere huidklachten

Eczeem is niet de enige huidklacht die verband houdt met hard water. Ook bij psoriasis, rosacea en gewone droge huid (xerose) zien artsen en dermatologen een link met hoge waterhardheid. De mechanismen zijn vergelijkbaar: de verstoring van de huidbarriere door kalkresidu leidt tot een verminderd vochtvasthoudend vermogen en een verhoogde gevoeligheid voor irritatie.

Mensen die regelmatig met harde zeep wassen en in een harde-waterregio wonen, kunnen in een negatieve cirkel terechtkomen: droge huid vraagt om meer insmeren, maar de oorzaak van de uitdroging (het harde water gecombineerd met zeep) blijft bestaan. De oplossing zit niet alleen in betere moisturizer, maar ook in de wateromstandigheden.

Wat kun je zelf doen?

Je kunt de waterhardheid in je regio niet veranderen, maar je kunt wel de impact ervan op je huid beperken. Hier zijn een aantal praktische maatregelen:

• Gebruik minder zeep of mildere zeep: Syndetproducten (zeepvrije wasgels) reageren minder hevig met kalk en laten minder residu achter.
• Douche korter en met minder warm water: Heter water lost meer mineralen op en droogt de huid extra uit.
• Smeer direct na het douchen in: Gebruik een neutrale hydraterende creme of bodybutter om het vochtverlies te beperken zolang de huid nog vochtig is.
• Overweeg een douchefilter: Douchefilters die actief kalk verwijderen zijn verkrijgbaar voor 30 tot 80 euro en kunnen een merkbaar verschil maken voor mensen met een gevoelige huid.
• Overweeg een waterontharder voor het hele huis: Als meerdere gezinsleden last hebben van huidklachten en de waterhardheid in jouw gemeente hoog is, kan een waterontharder een structurele oplossing bieden.

Is onthard water altijd beter voor je huid?

Niet per se. Er zijn aanwijzingen dat volledig onthard water (met een hardheid onder de 3 dH) ook niet ideaal is voor de huid. Zacht water spoelt zeep minder goed weg waardoor je een glad, zeperig gevoel krijgt en geneigd bent meer te wassen. Bovendien kunnen bij zeer zacht water de natrium-ionen die door het onthardingsproces worden toegevoegd, bij sommige mensen huidirritatie veroorzaken. De ideale waterhardheid voor huid en haar ligt volgens veel dermatologen rond de 5 tot 8 dH: zacht genoeg om geen kalkresidu te geven, maar niet zo zacht dat er andere nadelen optreden.

Voor mensen met eczeem die overwegen een waterontharder te installeren: stel de ontharder dan in op een zachte tot milde hardheid, niet op nul. Kijk ook naar de andere gevolgen van hard water om een compleet beeld te krijgen van wat ontharding voor jou kan opleveren.

Wanneer is het tijd voor een bezoek aan de dermatoloog?

Huidklachten die verergeren na het douchen zijn altijd een goede reden om een arts te raadplegen. Zeker als je al weet dat je eczeem hebt of als huiduitslag hardnekkig aanhoudt, is het verstandig om professioneel advies te vragen. Een dermatoloog kan bepalen of de waterhardheid een bijdragende factor is en een behandelplan opstellen dat rekening houdt met jouw woonsituatie.

Check ook je lokale waterhardheidswaarden via de plaatsenzoeker. Woon je in een harde-waterregio? Vermeld dat dan bij je huisarts of dermatoloog, want dat kan helpen bij de diagnose en het behandeladvies.

Veelgestelde vragen

Kan ik eczeem genezen door over te stappen op zacht water?

Eczeem heeft meerdere oorzaken, waaronder genetische aanleg, allergenen en stres. Zacht water kan de klachten verminderen, maar het is geen genezing. Het haalt een mogelijke uitlokkende factor weg, waardoor de huid meer rust krijgt. Gebruik altijd ook de juiste medicatie of cremes die je dermatoloog heeft voorgeschreven.

Is een douchefilter even effectief als een waterontharder bij huidklachten?

Een douchefilter verwijdert kalk en chloor uit het douchewater en kan voor de huid een merkbaar verschil maken. Een waterontharder behandelt al het water in huis, inclusief het water dat je gebruikt om kleding te wassen en afwas te doen. Beide hebben effect op de huid, maar een waterontharder pakt het probleem breder aan.

Zijn baby's gevoeliger voor hard water dan volwassenen?

Ja. De huid van baby's en jonge kinderen is dunner, kwetsbaarder en heeft een minder ontwikkelde barrierefunctie. Dat maakt ze gevoeliger voor de irriterende effecten van kalkresidu. Gebruik bij baby's zo min mogelijk zeep, lauw water en smeer ze direct na het wassen in met een milde hydraterende creme.

Veelgestelde vragen